Strona Krzysztofa Kowalkowskiego

"Pomorzanie znani i nieznani"

2011-11-28T03:18:00.000-08:00

Artykuł został zamieszczony w książce "Pomorzanie znani i nieznani"
wydanej w Pruszczu Gdańskim w 2011 r. przez "Wydawnictwo Jasne".
To jest pierwsza część artykułu.

„Z dziejów Obozina” w Pomorskim Towarzystwie Genealogicznym

2011-11-12T01:17:00.000-08:00

12 listopada 2011 r. przedstawiłem swoją najnowszą książkę „Z dziejów Obozina” w Pomorskim Towarzystwie Genealogicznym w Sopocie. Prezentacja była ilustrowana zdjęciami. Książka cieszyła się dużym zainteresowaniem i zebrani zadawali wiele pytań z prośbą o uzupełnienie przekazanych podczas wystąpienia informacji. Więcej o spotkaniu i prezentacji na stronie PTG

http://www.ptg.gda.pl/index.php/publisher/articleview/action/view/frmArticleID/199/

Konkurs genealogiczny

2011-10-28T06:51:00.000-07:00

Już po raz siódmy organizuję wraz z Gimnazjum nr 1 w Gdańsku, Urzędem Miejskim w Gdańsku, Stowarzyszeniem Archiwistów Polskich i Pomorskim Towarzystwem Genealogicznym konkurs genealogiczny "Moja Pomorska Rodzina".

Patronat nad Konkursem objął Prezydent Miasta Gdańska Paweł Adamowicz. Zapraszam do uczestnictwa wszystkich uczniów Szkół Podstawowych klas IV-VI oraz uczniów Gimnazjów miasta Gdańska.

Aby pobrać regulamin konkursu kliknij tutaj.

Biesiada Literacka

2011-10-16T13:39:00.000-07:00

Towarzystwo Przyjaciół Czarnej Wody już po raz kolejny zaprosiło na Biesiadę Literacką, której tytuł brzmiał "Literackie podróże po Kociewiu". Spotkanie odbyło się 17 września 2011 r. także już tradycyjnie w gościnnych progach Urzędu Miasta w Czarnej Wodzie.

Zebranych powitał senator Andrzej Grzyb. Na wstępie zaprezentował publikacje kociewskie jakie ukazały się w ostatnim okresie.

Były to m.in. "Z dziejów Obozina", której jestem autorem, album "Pozdrowienia z Kociewia", "Ideał na bagnet wbity", Miedzy nami na Kociewiu", U nas, na Kociewiu", Borowiackie językowanie (II)". Ostatnią z zaprezentowanych książek był zbiór referatów wygłoszonych podczas Biesiad w okresie 2001-2010 pod tytułem "Literackich biesiad księga wtóra. Czarna Woda 2001-2010". W książce tej znajduje się m.in. mój referat „Historia Kociewia w książkach wydanych w latach 2009-2010”.

Następnie zgodnie z programem swoje referaty wygłosili prof. Zbigniew Zielonka - Świat przedstawiony w prozie Zygmunta Bukowskiego", prof. Tadeusz Linkner - Kociewskie "pigułki" F. Fenikowskiego" i Patrycja Hamerska "Najnowsze poezjowanie na Kociewiu".

Następnie książkę "Literackich biesiad księga wtóra. Czarna Woda 2001-2010" omówiła dr Aleksandra Wierucka. Ten interesujący zbiór zawiera 28 referatów wygłoszonych podczas Biesiad w okresie 2001-2010 oraz aneks "Z tekstów literackich". Zaprezentowane zostały także noty biograficzne o autorach referatów. Obecni podczas Biesiady autorzy omówili swoje najnowsze książki. Krzysztof Kowalkowski przedstawił kilka interesujących informacji o Obozinie, Ryszard Szwoch przedstawił Album Mirosława Kalkowskiego i Romana Preisinga "Pozdrowienia z Kociewia", oraz "Ideał na Bagnet wbity". Najnowszą publikację "Parafia Najświętszej Maryi Panny Matki Kościoła w Tczewie" przedstawił jej współautor Kazimierz Ickiewicz.

prof. Tadeusz Linkner i Patrycja Hamerska

Autor z żoną Elżbietą wśród uczestników
biesiady

Andrzej Grzyb prezentuje książkę
"Z dziejów Obozina"

Andrzej Grzyb prezentuje kolejne
publikacje

Prowadzący i referenci: od lewej
Patrycja Hamerska,
prof. Tadeusz Linkner,
prof. Zbigniew Zielonka,
senator Andrzej Grzyb,
dr. Aleksandra Wierucka

Wśród gości biesiady
prof. Maria Pająkowska Kęsik

Książka o Obozinie w Bolesławowie.

2011-09-25T01:19:00.000-07:00

W dniu 25 września 2011 r. w Bolesławowie odbyła się XVI Kociewska Wystawa i Pokaz Zwierząt Hodowlanych połączona z Samorządowymi Dożynkami Powiatu Starogardzkiego. Uczestniczyli w nich hodowcy, producenci rolni i przetwórcy produktów spożywczych oraz Koła Gospodyń Wiejskich. Na stoisku Koła Gospodyń Wiejskich z Obozina była prezentowana moja książka „Z dziejów Obozina”. Wśród gości odwiedzających stoisko, którym została wręczona książka był m.in. wicestarosta powiatu starogardzkiego Kazimierz Chyła.

Obozin na „Biesiadzie Literackiej” w Czarnej Wodzie

2011-09-17T01:29:00.011-07:00

Zebranych powitał senator Andrzej Grzyb. Na wstępie zaprezentował publikacje kociewskie jakie ukazały się w ostatnim okresie. Były to m.in. "Z dziejów Obozina", której jestem autorem, album "Pozdrowienia z Kociewia", "Ideał na bagnet wbity", Miedzy nami na Kociewiu", U nas, na Kociewiu", Borowiackie językowanie (II)". Ostatnią z zaprezentowanych książek był zbiór referatów wygłoszonych podczas Biesiad w okresie 2001-2010 pod tytułem "Literackich biesiad księga wtóra. Czarna Woda 2001-2010". W książce tej znajduje się m.in. mój referat „Historia Kociewia w książkach wydanych w latach 2009-2010”.
Następnie zgodnie z programem swoje referaty wygłosili prof. Zbigniew Zielonka - Świat przedstawiony w prozie Zygmunta Bukowskiego", prof. Tadeusz Linkner - Kociewskie "pigułki" F. Fenikowskiego" i Patrycja Hamerska "Najnowsze poezjowanie na Kociewiu".
Następnie książkę "Literackich biesiad księga wtóra. Czarna Woda 2001-2010" omówiła dr Aleksandra Wierucka. Ten interesujący zbiór zawiera 28 referatów wygłoszonych podczas Biesiad w okresie 2001-2010 oraz aneks "Z tekstów literackich". Zaprezentowane zostały także noty biograficzne o autorach referatów. Obecni podczas Biesiady autorzy omówili swoje najnowsze książki. Krzysztof Kowalkowski przedstawił kilka interesujących informacji o Obozinie, Ryszard Szwoch przedstawił Album Mirosława Kakowskiego i Romana Preisinga "Pozdrowienia z Kociewia", oraz "Ideał na Bagnet wbity". Najnowszą publikację "Parafia Najświętszej Maryi Panny Matki Kościoła w Tczewie" przedstawił jej współautor Kazimierz Ickiewicz.

Promocja książki „Z dziejów Obozina”

2011-07-09T06:37:00.000-07:00

W sobotę 9 lipca 2011 r. odbył się w Obozinie Piknik Country, podczas którego miała miejsce promocja mojej najnowszej książki „Z dziejów Obozina”. Termin promocji nie był przypadkowy, gdyż organizowany już po raz czwarty piknik, cieszy się ogromną popularnością także wśród mieszkańców Skarszew, Starogardu, Tczewa, Gdańska. Piknikowe spotkanie rozpoczęło się od przedstawienie przybyłych gości, wśród których byli posłowie Sławomir Neuman i Jan Kulas oraz senator Andrzej Grzyb.

Byli także przedstawiciele władz samorządowych z Wicestarostą Kazimierzem Chyłą oraz przewodniczącym Rady Powiatu Wiesławem Brzoskowskim. Był także Prezes WZRKiOR Piotr Hałuszczak i wiele innych osób. Następnie sołtys Obozina Grzegorz Miszewski wywołał mnie na scenę. Usłyszałem wiele miłych słów i podziękowań za napisanie książki od wspomnianych gości. Otrzymałem też piękny list gratulacyjny od Wicestarosty Kazimierza Chyły oraz specjalne podziękowania oraz piękny bukiet kwiatów od sołtysa Grzegorza Miszewskiego i najstarszych mieszkańców Obozina.

Po uroczystym zaprezentowaniu książki przyszedł czas na autografy, które składałem w Biurze Szeryfa.

Nowa książka - "Z dziejow Obozina"

2011-07-05T06:46:00.000-07:00

Obozin wieś nad jeziorem Duży Mergiel w gminie Skarszewy powiecie starogardzkim w województwie pomorskim. W książce została zaprezentowana historię wsi i majątku ziemskiego Obozin od dnia jego założenia do dnia dzisiejszego. Opisana została historia kościoła i jego kolejne przebudowy. W kolejnym rozdziale przedstawiona została historia działającej tu do 1969 roku szkoły oraz krótkie informacje o jej nauczycielach. Zaprezentowane zostały także organizacje społeczne działające na terenie wsi. Kilka stron poświecono rysowi historycznemu osad należących kiedyś i dziś do sołectwa Obozin. Na ostatnich stronach zamieszczone są biografie właścicieli i zarządców majątku Obozin na przestrzeni dziejów.

VI Finał Konkursu Genealogicznego „Moja Pomorska Rodzina”

2011-05-31T05:08:00.000-07:00

Już po raz szósty odbył się Konkurs Genealogiczny „Moja Pomorska Rodzina”, którego jestem pomysłodawcą i w imieniu Zrzeszenia Kaszubsko-Pomorskiego Oddział w Gdańsku głównym organizatorem, a także przewodniczącym Jury. Konkurs przeznaczony jest dla dzieci i młodzieży szkół podstawowych i gimnazjalnych miasta Gdańska. Współorganizatorami konkursu są Urząd Miejski w Gdańsku, Gimnazjum nr 1 im. Mikołaja Kopernika w Gdańsku, Stowarzyszenie Archiwistów Polskich Oddział Gdańsk oraz Pomorskie Towarzystwa Genealogiczne. W tym roku po raz pierwszy konkurs jest organizowany pod patronatem Prezydenta Miasta Gdańska Pawła Adamowicza.

Organizacja konkursu ma na celu zachęcenie jego uczestników do poznania przeszłości swoich przodków oraz dziejów Dużej i Małej Ojczyzny z perspektywy losów rodziny. Szukając informacji, które służą do stworzenia zaprezentowanych podczas konkursu drzew genealogicznych, korzeni - wywodu przodków, czy też opisując rodzinne historie w albumach, uczniowie odtwarzają pamięć o swoi przodkach, o ich życiu i o panującej w rodzinie tradycji. W trakcie pracy o tej historii uczniowie dowiadują się o swoich korzeniach, skąd przyszli i gdzie mieszkali ich przodkowie. Chcielibyśmy, aby uczestnictwo w konkursie na trwale rozbudziło zainteresowanie historią swojej rodziny. Dzisiejszy świat staje się coraz bardziej zmaterializowany, bezduszny i kosmopolityczny. Dla wielu ludzi słowa rodzina, tradycja czy ojczyzna są dziś pustymi słowami, pozbawionymi takiego sensu, jaki stanowiły one dla naszych przodków. Chcielibyśmy, aby ten konkurs przyczynił się do uratowania znaczenia tych słów, aby następne pokolenia nie zapomniały, że one istniały i co znaczyły.

VI Finał Konkursu odbył się w dniu 20 maja 2011 r. w Gimnazjum nr 1 w Gdańsku przy ul. Wilka Krzyżanowskiego 6. Na finał wpłynęło 41 prac z 21 szkół w trzech kategoriach: kategoria I - drzewo genealogiczne, II - korzenie rodziny, III - album „Historia mojej rodziny”. Gości i finalistów konkursu, którzy przybyli wraz z nauczycielami i rodzicami powitała pani Maria Węgłowska, Dyrektor Gimnazjum nr 1. Następnie jako przewodniczący Jury omówiłem prace konkursowe oraz odczytałem protokół Jury. W trakcie odczytywania protokółu, przedstawiciel Prezydenta Maria Kulbicka - Kierownik Referatu Organizacji Oświaty w Wydziale Edukacji UM Gdańsk oraz Jerzy Nacel - sekretarz Zarządu Oddziału Gdańskiego ZK-P wręczyli zwycięzcom dyplomy i nagrody. Dyplomy i upominki otrzymali także wszyscy pozostali uczniowie, których prace wpłynęły na finał. Dyplomy podziękowania otrzymali również nauczyciele, pod kierunkiem których zostały wykonane prace. Głównym fundatorem nagród i upominków był Urząd Miejski w Gdańsku. Ponadto nagrody i dyplomy fundowali Zrzeszenie Kaszubsko-Pomorskie Oddział w Gdańsku i Stowarzyszenie Archiwistów Polskich.

Pani Maria Kulbicka w swym wystąpieniu wysoko oceniła konkursowe prace. Podkreśliła także znaczenie tego konkursu dla kształtowania świadomości o roli i znaczeniu rodziny. Z kolei Jerzy Nacel, dziękując za pięcioletnią współpracę Gimnazjum nr 1 w organizacji konkursu wręczył pani Dyrektor Węgłowskiej pięć „Tek Haftów Kaszubskich” wydanych przez ZK-P, aby wzbogaciły Kącik Kaszubski w szkole i służyły jako pomoc w zajęciach szkolnych. Trzy nagrody specjalne wręczył w imieniu Pomorskiego Towarzystwa Genealogicznego pan Mariusz Momont. Także ja pragnąc powiększyć biblioteczne zbiory Gimnazjum ofiarowałem dla szkolnej biblioteki książkę wydawnictwa Instytutu Kaszubskiego „Nasze Korzenie”. Książka ta może być przykładem jak badać rodzinne dzieje, a jeden z jej rozdziałów poświęcony jest historii mojej rodziny, którą zaprezentowałem już na mojej stronie. Całość uroczystości uświetnił występ zespołu wokalnego z Gimnazjum nr 1.

Więcej informacji na www.portalpomorza.pl:

Józef Serwacy Kowalkowski (*1888 †1940) – ostatni przedwojenny wójt gminy Starogard wieś

2011-05-11T05:38:00.000-07:00

"RYDWAN" Roczniki Muzealne Muzeum
Ziemi Kociewskiej w Starogardzie Gdańskim. Nr 6/ Rok 2011

Zobacz artykuł >>

Alojzy Paweł Gusowski (*1916 †1942) - pilot 305 Dywizjonu Bombowego

2011-05-11T04:25:00.000-07:00

"RYDWAN" Roczniki Muzealne Muzeum
Ziemi Kociewskiej w Starogardzie Gdańskim. Nr 6/ Rok 2011

Zobacz artykuł >>

Nominacja do nagrody starosty starogardzkiego

2011-03-26T11:06:00.000-07:00

W dniu 10 marca 2011 r. w Starogardzie Gdańskim Starosta Starogardzki Leszek Burczyk wręczył nagrody w dziedzinie kultury. Spośród wielu zgłoszeń Jury wybrało 10 osób i instytucji, które zostały nominowane. Nominowani dostali dyplomy, zaś nagrodę główną otrzymał Pan Jerzy Kamiński z Barłożna. Byłem jedynym nominowanym z poza powiatu starogardzkiego.

75 lat w służbie Bogu i ludzoim

2011-02-16T02:18:00.000-08:00

Gazeta Kociewska (7) , 16.02.2011

Pierścień Mechtyldy 2010

2011-02-08T00:23:00.000-08:00

Wręczenie nagrody nastąpiło w dniu 30 stycznia 2011 r. podczas uroczystej sesji Rady Miasta Tczewa. Nagrodę przyznała Rada Programowa Kociewskiego Kantoru Edytorskiego, a Pierścień otrzymali, Mirosława Moeller ze Starogardu, Ewa Grętkiewicz z Bydgoszczy. Wisław Brzoskowski ze Skarszew i Krzysztof Kowalkowski z Gdańska. Nagrodę wręczali poseł Jan Kulas, senator Andrzej Grzyb, prof. Maria Pająkowska - Kęsik oraz Dyrektor Miejskiej Biblioteki w Tczewie Urszula Wierycho. Sesję uświetniło wykonanie oratorium "Tczew oczami muz".

Z dziejów Obozina cz. III

2010-10-12T00:44:00.000-07:00

Kociewski Magazyn Regionalny nr 3 (70)Kwartalnik społeczno-kulturalny

Tczew
Lipiec-sierpień-wrzesień, 2010

Historia Kociewia w książkach wydanych w latach 2009-2010

2010-09-25T06:28:00.000-07:00

Referat wygłoszony podczas „XVI Biesiady Literackiej” w Czarnej Wodzie w dniu

25 września 2010 r.

Kociewski Rok Kongresowy 2010 jest okazją do wielu rozważań o Kociewiu, dyskusji o jego rozwoju, a także wielu podsumowań. Pierwszy dzień Kongresu Kociewskiego jaki się odbył w Tczewie 8 maja 2010 r. poświęcony był historii Kociewia.
Jeden z wniosków jaki został podjęty po dyskusji brzmiał: Mimo istnienia wielu cennych monografii i prac przyczynkarskich odczuwa się brak syntez - prac o charakterze leksykonów czy wręcz encyklopedii, które będą systematyzować i upowszechniać dorobek naukowy poświecony Kociewiu. Na wspomniany wcześniej brak szerszego zainteresowania tematyką kociewską studentów i naukowców bez wątpienia rzutuje to, że o wielu, często nawet podstawowych problemach regiony praktycznie nie ma żadnej, dostępnej poza Pomorzem naukowej literatury. Dlatego należy skupić wysiłek wydawniczy właśnie na tego typu pozycjach, tym bardziej, że często stworzenie ich wykracza poza siły i możliwości jednego autora.

Prawdę tę potwierdza dorobek wydawniczy z lat 2009 – 2010 poświęcony historii Kociewia. Brak jest w nim pozycji, którym można by przypisać zasięg ogólnokrajowy. Jedną z przyczyn takiego stanu rzeczy jest na pewno brak środków niezbędnych do wydania książek. Pomimo tego, ukazało się kilkanaście, (a może i więcej) książek opisujących historię Kociewia. Nie jest to dorobek odpowiadający roli jaką Kociewie odegrało w historii, ale te które powstały choć w części przybliżają losy ziemi Kociewskiej. Powiedzieć trzeba jedna wyraźnie, że książki które powstały są głównie zasługą pasjonatów, bo te które napisali naukowcy można policzyć na palcach jednej ręki. Trudno powiedzieć dla czego tak jest. Czy zbyt mało naukowców pochodzi z Kociewia? Czy może daje znać zupełny brak programów radiowych i telewizyjnych poświęconych Kociewiu i jego historii. Bo Ukazujący się ponownie co 2 tygodnie 10 minutowy Magazyn TVP „Na Kociewiu” jest oszukiwaniem nas i nieudolną próbą przekonania Kociewiaków, że telewizja jest regionalna.

Nie mniej, jak już wspomniałem, trochę książek opisujących historię Kociewia w ostatnich dwóch latach się ukazało. Kolejność ich przedstawienia jest przypadkowa, bo nie sposób ustalić, która z nich jest ważniejsza czy doskonalsza. Trudno też odnotować wydanie wszystkich pozycji, dla tego też przedstawię te z którymi się zapoznałem lub tylko zetknąłem się z informacjami o nich.

Zacznę od książki pani Anieli Przywuskiej „Kociewska Gmina Smętowo Graniczne. Dzieje do roku 2005”, wydanej przez Stowarzyszenie „Instytut Kociewski”. Autorka wywodząca się opisywanej gminy jest emerytowanym dyrektorem Archiwum Państwowego w Gdańsku. I choć nie jest historykiem, to książka przez nią napisana może służyć za wzór historykom (i nie tylko), jak powinna wyglądać monografia. Kolejną książką jest „Kościół p.w. św. Barbary w Lalkowach. W sześćsetną rocznicę konsekracji”, Reginy Kotłowskiej, wydana przez Media-Kociewiak Tadeusza Majewskiego. Obie choć jako datę wydania mają rok 2008, to ukazały się w 2009 r. Podobnie jako datę wydania 2008 rok ma kolejna książka, która ukazała się dopiero w 2009 r. Jest to książka pt. „Marianna Balbina Deograta z Narzymskich księżna Ogińska” życie Kociewianki urodzonej w Obozinie w gminie Skarszewy, a także krótka historia tej wsi napisana przez Kociewiaka z krwi i kości, Edwina Franciszka Kozłowskiego, autora wielu prac poświęconych kociewskim wsiom. Wspomnieć tu należy że pan Kozłowski należy do tych regionalistów, który konsekwentnie propagują zasięg ziemi kociewskiej w jej właściwych granicach. Przykładem może być jedna z jego wcześniejszych książek wydana w 2002 roku pt. Przywidz i okolice. Gmina na krańcach północnych Kociewia”. Tytuł ten wśród Kaszubów z Przywidza wywołał konsternację, bo Oni zaliczają tę gminę do Kaszub. Pisząc o Skarszewach należy powiedzieć, że doczekały się one kolejnej monografii. Autorem obszernej, liczącej 550 stron pracy „Dzieje Skarszew” jest Skarszewian Wiesław Brzoskowski, autor wielu książek poświęconych Skarszewom i okolicy. Książka jest pięknie wydana, w całości w kolorze, bardzo bogato ilustrowana.

Innym Kociewskim miastem, które, zapewne w związku z 750 rocznicą powstania, doczekało się w ostatnim okresie kilku prac jest Tczew. Jako pierwszą należy tu wymienić książkę o założycielu Tczewa „Sambor II książę tczewski”, której autorem jest prof. Błażej Śliwiński. Jest to chyba pierwsza praca tak szczegółowo analizująca życie i działalność księcia. Kolejną profesorską pracą jest „Słownik historyczno-geograficzny komturstwa gniewskiego i okręgu nowskiego wójtostwa tczewskiego w średniowieczu” której autorem jest prof. Maksymilian Grzegorz. Historii Tczewa i ziemi tczewskiej poświęcone są także kolejne książki:

- „Cystersi dziedzictwo kulturowe” której autorem jest Konrad Kazimierz Czapliński.

- „Przeszłość obecnych obszarów diecezji pelplińskiej 1920-1939” tom III, autorstwa ks. Władysława Szulista.

- „Tajemnice Tczewskiej Ziemi. Rozmowy z archeologami”. – Józefa Ziółkowskiego.

- „Staromiejska fara i klasztor dominikanów” – którą napisał tczewianin Józef Golicki.

- „Druga wojna światowa wybuchła w Tczewie. Szkic historyczne” - kolejna z publikacji Kazimierza Ickiewicza przedstawiająca historię Tczewa.

- „Wędrówki po średniowiecznym Tczewie. Kto, co, kiedy i dlaczego” Józefa Golickiego

Interesującą i pionierską pracą jest książka „Strajki szkolne w Prusach Zachodnich w latach 1906-1907” – którą napisała dr Lidia Burzyńska-Wentland. Książka ta chyba po raz pierwszy tak gruntownie pokazuje strajki na Pomorzu w tym także na Kociewiu.

Jako ostatnią z książek o historii Kociewia chciałbym przedstawić książkę wydaną w lipcu 2010 r., której jestem autorem. Jest to monografia pt „Z dziejów gminy Kaliska oraz wsi do niej należących”. Książka przedstawia historię terenów położonych w obrębie dzisiejszej gminy od czasów najdawniejszych po dzień dzisiejszy. Dalej opisane są organizacje i przedsiębiorstwa o zasięgu gminnym działające kiedyś i dziś na terenie gminy. Na uwagę zasługuje tu historia Nadleśnictwa i Tartaku w Kaliskach, których początki sięgają XIX wieku. Następnie książka opisuje historię każdej z wsi sołeckiej i osad do nich należących wchodzących w skład gminy. Przedstawione zostały więc sołectwa Bartel Wielki, Cieciorka, Czarne, Dabrowa, Iwiczno, Kaliska, Piece i Studzienice. Opisane zostały także organizacje działające w poszczególnych wsiach działające kiedyś i dziś. W kolejnych rozdziałach przedstawiona zostały historia dwóch parafii istniejących na terenie gminy, w Kaliskach i Piecach oraz kościoła filialnego w Płocicznie. Przedstawiona została działalność stowarzyszeń kościelnych działających przy parafiach, a także życiorysy proboszczów i wikariuszy pracujących w tych parafiach. Odrębny rozdział poświęcony jest historii szkół, które istniały kiedyś we wszystkich dzisiejszych sołectwach gminy Kaliska. Dziś pozostały jedynie szkoły w Kaliskach i Piecach. W rozdziale tym przedstawione są także informacje o nauczycielach pracujących w tych szkołach. Jest też rozdział poświęcony mieszkańcom gminy, którzy w jakiś sposób się dla niej zasłużyli. Zaprezentowane są biografie duchownych wywodzących się z parafii oraz osób świeckich urodzonych na terenie parafii, a także lista ofiar II wojny światowej. Wymienić tu należy choćby ks. Pawła Prabuckiego, którego proces beatyfikacyjny rozpoczął się w 1994 r., ks. Pawła Konitzera, czy Izydora Gulgowskiego założyciela Kaszubskiego Parku Etnograficznego. Całość pracy zakończona indeksem nazwisk obejmującym około 2000 osób oraz obszerną liczącą ponad 250 pozycji bibliografią. Książka jest bardzo bogato ilustrowana mapami, fotografiami czarno-białymi, a na ostatnich stronach, także fotografiami kolorowymi.

Książka ma 574 stron w tym 16 stron kolorowej wkładki, jest szyta, formatu B-5, oprawa sztywna, nakład 1250 egz. Książkę wydała gmina Kaliska oraz Wydawnictwo Region w Gdyni w 2010 r. Na XI Kościerskich Targach Książki Kaszubskiej i Pomorskiej „COSTERINA 2010” książka otrzymała III nagrodę w edycji książki pomorskiej.

Omawiając publikacje o historii Kociewia nie sposób nie powiedzieć Kociewskim Magazynie Regionalnym - kwartalniku wydawanym przez Kociewski Kantor Edytorski. W każdym numerze tego Magazynu znajdują się artykuły opisujące historię Kociewskich miast i wsi, czy też biografie Kociewiaków. Wśród nich można wymienić publikowane 2009-2010, kolejne części „Pradzieje Kociewia” Andrzej Wędzika, cykle artykułów „Krwawa Kociewska Jesień na ziemi gniewskiej – 1939” Jana Ejankowskiego, „Subkowy na przestrzeni wieków” Marka Kordowskiego, Patrycji Hamerskiej „Dziadek Benek”, „Zawiązki Tczewa z Wisłą” Czesława Glinkowskiego”, czy „Z dziejów Obozina” i „Tczewski Kościół w 1780 roku” Krzysztofa Kowalkowskiego.

Od czterech lat wydawane są przez Muzeum Ziemi Kociewskiej w Starogardzie Roczniki Muzealne „Rydwan”, które w zasadzie w całości poświecone są historii Kociewia, tej najstarszej, o której wiadomości przynoszą badania archeologiczne i tej najnowszej ze wspomnień żyjących mieszkańców Kociewia.

W 2009 roku ukazał się 3 numer „Tek Kociewskich” wydawanych przez Oddział Kociewski Zrzeszenia Kaszubsko-Pomorskiego w Tczewie. W każdym z numerów znajduje się kilka artykułów poświeconych historii Kociewia.

Mówiąc o książkach historycznych o Kociewiu należy także wymienić Kociewiaków – autorów książek, które przedstawiają historię Kociewia z perspektywy historii ludzi i organizacji. Wymienić tu należy m.in., Ryszarda Szwocha, autora trzech tomów „Słownika biograficznego Kociewia”, który właśnie przygotowuje do druku czwarty tom. Kolejny z Kociewskich pisarzy i publicystów to Tadeusz Majewski i jego piękne reportaże, z których część została zebrana w „Przeplotni” i „Oj, oj, Ojczyzna”. Majewski jest też autorem najnowszej historii Zblewa opowiadanej z perspektywy życia samorządu w książce „Żaden wójt nie był pewien”. Wspomnieć też należy Bogdana Kruszona autora książek m.in. takich książek jak, „Wachman Stallagu XI A Altengrabow” i „Ścieżki i drogi starogardzkiej solidarności”, czy Edmunda Zielińskiego autora „Na ścieżkach wspomnień…” oraz wydanej w 2010 r. książki „Ołtarz papieski dłutem stworzony”.

Nie sposób tu nie wspomnieć Andrzeja Grzyba, autora prozy, reportaży, wierszy i bajek, wydanych w ponad 30 książkach. Jego proza często nawiązuje do wydarzeń z historii Kociewia, jak choćby w książce „Zapiękna. Prozy dawniejsze i nowe”, książka wydana w 2009 r. Ale zapewne wszyscy oczekują na efekty pracy powołanej z inicjatywy Pana Grzyba w kwietniu 2010 r. w Pelplinie, komisji badawczej . Komisja ta przygotowuje do druku „Kronikę Świętego Zakonu Cystersów w Pelplinie”. Będzie to pełen przekład Kroniki z łaciny na język polski.

Przewodnik do użytku wiernych zwiedzających Kalwarię we Wielu.

2010-09-03T06:46:00.000-07:00

Referat wygłoszony podczas IV Spotkań na Gochach „Tuchomie – Lipnica 2010” w Tuchomiu w dniu 3 września 2010 r.

Trudno mówić o „Przewodnik do użytku wiernych zwiedzających Kalwarię we Wielu” nie przedstawiając choć w kilku zdaniach informacji o Kalwarii.

Kalwaria wielewska powstała w latach 1915 – 1927. Inicjatorem i budowniczym znacznej części Kalwarii był ks. Józef Szydzik proboszcz parafii we Wielu. Budowę kalwarii kontynuował od 1924 r. ks. Józef Wrycza. Ks. Szydzik przedstawił motywy budowy kalwarii we Wielu we wstępie do Przewodnika dla użytku zwiedzających Kalwarię we Wielu, Pr[usy]. Zach[odnie], w którym napisał:

Mój Jezu, miłosierdzia!

Z powodu obecnej wojny okropnej, wszechświatowej, buduję na uczczenie poległych i w polu walczących braci naszych, na pociechę pozostałych rodziców i żon, a mianowicie ku większej chwale Bożej Kalwarję we Wielu. Dziękuję i na tem miejscu kochanym moim parafianom, którzy mi do tego zbożnego dzieła dopomagali: a mianowicie kochanemu panu Michałowi Durajewskiemu i małżonce jego z Warnków Annie, ci bowiem darowali całą górę pod Kalwarję: dalej dziękuję kochanemu Franciszkowi Wielewskiemu z Górek i jego małżonce z Szalewskich Marjannie, którzy mi dali pierwszą ofiarę na zapoczątkowanie budowy Kalwarii. Dziękuję też i mojemu drogiemu przyjacielowi ks. Kowalkowskiemu z Rytla, który pobożnem sercem ułożył tę oto książeczkę. Dziękuję dalej Przewielebnym Księżom Konfratrom w sąsiedztwie za ich szczerą przychylność dla usług nabożeństwa Kalwaryjskiego. – Dziękuję też wszystkim żołnierzom w wojnie będącym, którzy mi często z pola bitwy ofiary przysyłali, oszczędzając swoje zasługi. Oby nastąpił pokój, a oni do domu wrócili i jeszcze często obchodzili tutejszą kalwarię. Za Dobrodziejów Kalwarii będą się odprawiały corocznie 2 nabożeństwa: za żywych i umarłych wieczne czasy. Wiele Pr. Zach., 19 marca 1916 r. Ks. Józef Szydzik proboszcz.

Stacje Kalwarii Wielewskiej

Projektantem kalwarii był Teodor Mayer z Monachium, który projekt oparł na Kalwarii Wejherowskiej. Kalwaria zlokalizowana jest na zalesionych stokach Białej Góry nad południowym brzegiem Jeziora Wielewskiego. Kalwarię tworzą 23 obiekty, 14 kaplic, pustelnia, 6 kompozycji rzeźbiarskich, święte schody i ambona. Opisując kaplice i rzeźby skorzystałem z rysu historycznego przedstawionego w książce „Sanktuarium kalwaryjskie we Wielu”, której autorem jest ks. Eugeniusz Filipski.

1.Kaplica Ogrójca. Zbudowana została w 1915 r. na terenie przykościelnego cmentarza. W absydzie znajduje się neobarokowy ołtarz z rzeźbą Chrystusa wykonaną przez Meyera.

2.Kaplica serca Pana Jezusa w latach 1915-1916 została postawiona za cmentarzem, nad brzegiem jeziora. W jej wnętrzu znajduje się drewniana rzeżba.

3.Kaplica Serca Najświętszej Maryi Panny – Królowej Pokoju. Kaplica powstała prawdopodobnie w 1919 r. W ołtarzu umieszczono obraz Michaela Schmitta z Monachium przedstawiający Matkę Bożą i św. Izydora Oracza, patrona rolników.

4.Kaplica nad Cedronem. Zbudowano ją w latach 1916-1917. Jej nazwa pochodzi od nazwy potoku łączącego Jezioro Ciepłe z Jeziorem Wielewskim. Kaplica ma kształt bramy lub łuku tryumfalnego z balustradami po obu stronach., które na końcach mają rzeźby symbolizujące czterech ewangelistów. Anioł – symbol św. Mateusza, lew – symbol św. Marka, wół – symbol św. Łukasza, orzeł – symbol św. Jana.

5.Dom Annasza. Został wybudowany w 1916 r. nad Jeziorem Ciepłym u podnóża Białej Góry, obok Św. schodów.

6.Święte schody zbudowane z cegły i drewna w 1916 r., przebudowane w 1934 r.

7.Dom Kajfasza położony powyżej Świętych schodów, zbudowany w 1916 r.

8.Kaplica biczowania została zbudowana w 1923 r.

9.Pałac Piłata. Stacja I Drogi Krzyżowej. Jedna z większych kaplic Kalwarii zbudowana w 1922 r.

10.Stacja II – grupa rzeźb przedstawiająca Jezusa biorącego krzyż wykonana w 1927 r.

11.Stacja III – rzeźba przedstawiająca pierwszy upadek Jezusa powstała w 1927 r.

12.Stacja IV – rzeźby pokazujące „Spotkanie Chrystusa z Bolesną Matką Swoją”. Brak daty powstania.

13.Stacja V – kompozycja rzeźbiarska ukazująca Szymona z Cyreny pomagającego Chrystusowi nieść krzyż. Brak daty powstania.

14.Stacja VI – Kaplica św. Weroniki – Weronika ociera twarz Panu Jezusowi. Kaplica powstała na najwyższym wzniesieniu Kalwarii w 1916 r.

15.Stacja VII – Kaplica drugiego upadku Pana Jezusa. Jedna z większych kaplic Kalwarii powstała w 1917 r.

16.Stacja VIII – Kaplica płaczących niewiast zbudowana w 1924 r.

17.Stacja IX – Kaplica trzeciego upadku Pana Jezusa powstała w latach 1923-1924.

18.Stacja X – Kapliczka z płaskorzeźbą przedstawiająca obnażenie z szat Pana Jezusa. Brak daty wykonania.

19.Stacja XI – Rzeźba przedstawiająca przybicie Pana Jezusa do krzyża, wykonana w 1925 r.

20.Stacja XII – Kaplica ukrzyżowania – Pan Jezus umiera na krzyżu. Największa kaplica Kalwarii, zwana kościółkiem, wykonana w 1916 r.

21.Stacja XIII i XIV – Kaplica Grobu Pana Jezusa zbudowana w 1922 r.

22.Ambona wykonana w 1946 r.

23.Pustelnia wybudowana w latach 191901920 jako dom stróża Kalwarii.

Przewodnik do użytku wiernych zwiedzających Kalwarię we Wielu.

„Przewodnik dla użytku zwiedzających Kalwarię we Wielu, Pr. Zach.” napisany został na prośbę ks. Józefa Szydzika przez ks. Antoniego Kowalkowskiego. Tu należy wyjaśnić znajomość obu księży. Poznali się w Seminarium Duchownym w Pelplinie, gdzie ks. Kowalkowski studiował w latach 1890-1894, a ks. Szydzik 1891-1896. Zapewne tam właśnie podczas nauki się zaprzyjaźnili.

Początkowo ks. Antoni wzbraniał się od napisania przewodnika uznając się za osobę niewłaściwą do tego. Gdy już podjął się napisania przewodnika miał wiele obaw czy zostanie on wydany na czas. Korespondencję ks. Antoniego z ks. Szydzikiem związaną z powstawaniem przewodnika przytacza w swej książce „Wielewskie Góry” Józef Borzyszkowski i z tej właśnie pracy zostały przytoczone tu cytaty.

Odpowiadając na pierwszą propozycję napisania przewodnika ks. Antoni 21 grudnia 1915 roku pisał do ks. Szydzika: Wiesz, Bracie, co do zredagowania książeczki jużci trzeba będzie obrać takiego, który się na tym zna. Ja w życiu swoim ani jeszcze kalwarii nie odwiedziłem, ani kompanii żadnej nie prowadziłem, nawet nie znam wyobrażenia jak tam się wszystko odbywa. A trzeba się przecież zastosować do zwyczajów wejherowskich albo innych znanych. Chętnie bym Ci się przysłużył, gdyby się dało. Może by było dobrze, przynajmniej z początku, używać książek wejherowskich, bo ludzie odwiedzający kalwarię mają już takowe i nie potrzebowaliby sobie sprawić innych. Szkoda, że nie możemy o tym ustnie pomówić, może by się jakoś dało sprawę tę ułożyć i załatwić. Ostatecznie ks. Kowalkowski dał się namówić na napisanie przewodniki i 8 lutego 1916 roku przesłał do Wiela szczegółowy konspekt. Miał wątpliwości czy przewodnik na czas wyjdzie. Cytując za prof. Borzyszkowskim, tak pisał ks. Kowalkowski: Bo to nie tylko drukarnie w tym czasie na brak personelu narzekają, ale co najważniejsza, w kancelarii biskupiej sporo czasu będzie mogła pewno sobie odpoczywać, nim nadejdzie imprimatur […]. W kolejnym liście z 21 lutego 1916 roku wątpliwości te podtrzymywał pisząc: Mam bowiem przeczucie, że się cała sprawa nie da tak przeprowadzić zupełnie jak Ty chcesz ani jak ja chcę. Trzeba odczekać przynajmniej pierwsze dwa lata. Dopiero będzie można osądzić jak i czym się lepiej urządzić. Wiele nie jest Wejherowem, a czasy teraźniejsze są inne niż czasy, w których powstawała tamtejsza kalwaria. Z twego ostatniego listu doczytałem się tyle, że różnica naszych zdań polega na tym, że Ty na myśli masz więcej własną parafię, najwyżej sąsiednie, ja zaś miałem na myśli s ą s i e d n i e p o w i a t y [wyróżnienie ks. Kowalkowskiego – J.B.], którym by trzeba było ulżyć odwiedzanie. W Twojej parafii nie ma urzędników, ale za to są setki innych. Przypuszczałem, że Kalwaria we Wielu miałaby być dla naszego kąta miejscem zbiorowym z powiatów nie tylko całego chojnickiego, ale i tucholskiego, starogardzkiego, kościerskiego, człuchowskiego i po części świeckiego (Śliwice) i to się z czasem i stanie, o czym nie wątpię, bo lud tu jest wokoło polski i chętnie na takie miejsce się zjeżdża. Ja liczę przynajmniej, na 10 tysięcy obcych pątników – nie wliczając w to Twoich tysięcy. Zbierze się lud tak, jak się zbiera na poświęcenie kościoła jakiego. Gdzie się tedy na noc pomieszczą w takiej wiosce jak Wiele? – Chyba się będą dziać rzeczy niesmaczne. Zdaje mi się, że na to narzekano przy kompanii oliwskiej. [chodzi tu o pielgrzymki z Oliwy do Wejherowa – K.K] To jest właśnie punkt, o który mi chodziło, a który brać pod uwagę trzeba. Kalwaria dla naszego kąta jest coś osobliwszego, a każdy choćby z ciekawości samej na nią podąży. Z rytelskiej parafii połowa będzie na pewno w Wielu, a tak będzie z czerskiej i bruskiej itd. Rozpisałem się nieco, bo tu także o moich ludzi chodzi […]. Tu warto przypomnieć, że ks. Antoni wielokrotnie organizował dla rytelskich parafian pielgrzymki do Wiela.

Pomimo wątpliwości ks. Kowalkowskiego przewodnik został napisany w krótkim czasie i 15 kwietnia 1916 roku uzyskał Imprimatur Biskupa Chełmińskiego Augustyna Rosentretera. Druk przewodnika powierzono drukarni Karola Miarki w Mikołowie na Śląsku. Jak pisze Józef Borzyszkowski, książeczka [..] ukazała się w nakładzie 8000 egzemplarzy w czerwcu 1916 roku. Formatu 7x12 cm, w czarnej, niebieskiej lub czerwonej płóciennej (sztywnej) oprawie ze złoconymi literami tytułu z wizerunkiem dźwigającego Krzyż Chrystusa na okładce. […] Wewnątrz książeczki liczącej 128 stron, zawierającej liczne drobne ilustracje i ozdobniki, znalazł się porządek nabożeństw, (aktualny w zasadzie do dziś) oraz pouczenia, modlitwy i pieśni. Koszty druku wyniosły około 3000 mk, a cena jednego egzemplarza mieściła się w granicach przeciętnego godzinnego zarobku murarza pracującego wówczas w kalwarii. […] Dziełko ks. Kowalkowskiego, dziś rzadki skarb rodzin pielgrzymujących do Wiela, nadal służy pątnikom.

Pełny tytuł przewodnika brzmiał „Przewodnik dla użytku zwiedzających Kalwarię we Wielu, Pr. Zach”. Przedmowa do przewodnika napisana przez ks. Józefa Szydzika została przytoczona na wstępie. Tu tylko warto powtórzyć słowa ks. Szydzika o autorze przewodnika: Dziękuję też i mojemu drogiemu przyjacielowi ks. Kowalkowskiemu z Rytla, który pobożnem sercem ułożył tę oto książeczkę.

Autor jest w posiadaniu egzemplarza w czarnej oprawie, ale formatu 7x11 cm, na którego okładce znajduje się tytuł i jedynie twarz pana Jezusa w cierniowej koronie. Także ilość stron jest dwukrotnie większa i wynosi 215. Czy wydania różniły się nie tylko kolorem okładki, ale także wymiarami i objętością. Na 108 stronach opisana została droga krzyżowa. Na następnych stronach opisane zostały modlitwy w kościele, sakrament pokuty – modlitwy do spowiedzi św., ofiarowanie po skończonym nabożeństwie, modlitwy intencyjne oraz Pieśni używane przy Nabożeństwie Kalwaryjskim. Trudno powiedzieć skąd ta różnica pomiędzy wydaniem omawianym przez prof. Borzyszkowskiego, a wydaniem posiadanym przez autora. Może ukazało się następne poszerzone wydanie albo też, aby zdążyć z drukiem na uroczystość poświęcenia Kalwarii pierwsza część z 8000 tysięcznego nakładu miała mniejszą objętość, a dopiero reszta pełny tekst.

Przewodnik po cytowanych na wstępie słowach ks. Szydzika, na s. 7-11 przedstawia Porządek nabożeństw przy publicznym obchodzie Kalwarii Wielewskiej. W sobotę w kościele parafialnym o godz. 10.00 odbywa msza św. w intencji pątników, a następnie o godz. 14.00 rozpoczyna się nabożeństwo kalwaryjne. Po nabożeństwie pątnicy udają się na Ogrójec.

Przed rozpoczęciem drogi krzyżowej na s.12-15 Przewodnika zawarte zostały uwagi dla zwiedzających Drogę Krzyżową.

Jak pisze ks. Kowalkowski publiczny obchód Kalwarii Wielewskiej rozpoczyna się w Ogrójcu. Przejście przez tę część Kalwarii Wielewskiej, czytania, modlitwy i pieśni ks. Kowalkowski podaje na s. 21-57. Z Ogrójca droga wiedzie kolejno do: kapliczki Najsłodszego Serca Jezusa, kapliczki Serca Najświętszej Maryi Panny – Królowej Pokoju, Cedronu, domu Annasza, przez Święte Schody do domu Kajfasza, dalej do domu Heroda i następnie do domu Piłata I. Tu rozpoczyna się droga krzyżowa. Stacje drogi krzyżowej czytania i modlitwy przy nich zostały opisane na s. 58-102. Następnie na s. 103-110 ks. Kowalkowski podaje modlitwy i pieśni jakie odmawia się i śpiewa w drodze powrotnej do kościoła i w samym kościele.

Od s. 111 do 128 następuje dodatek zawierający modlitwy podczas mszy św. Następnie na s. 129-148 zapisane są modlitwy związane z sakramentem pokuty, a na s. 149-167 modlitwy przed i po Komunii świętej oraz dwie inne modlitwy. Na s. 168-175 znajdują się ofiarowania: po zakończonym nabożeństwie oraz Ofiarowanie 7 słów Zbawiciela na krzyżu za dusze zmarłych. Na s. 175-189 ks. Kowalkowski zamieścił modlitwy m.in. za duszę żony/męża, rodziców, dzieci. Ostatnią część przewodnika zawartą na s. 195-211 stanowią pieśni śpiewane podczas Nabożeństwa Kalwaryjskiego.

Uroczystości poświęcenia wielewskiej kalwarii trwały dwa dni 26 i 27 sierpnia 1916 roku, a uczestniczyło w nich 26 księży i wiele tysięcy pielgrzymów. Wśród księży był oczywiście autor „Przewodnika dla użytku zwiedzających Kalwarię we Wielu, Pr. Zach.” ks. Antoni Kowalkowski.

Ks. Antoni Kowalkowski

Kończąc informacje o Przewodniku, nie sposób nie przedstawić, choć w skrócie, życiorysu ks. Antoniego Kowalkowskiego.

Ksiądz Antoni Ignacy Marcin Kowalkowski urodził się 12 lutego 1866 r. w Mirachowie w powiecie kartuskim jako najstarsze dziecko Edmunda i Pauliny z domu Meier. Ojciec Antoniego był w tym czasie nauczycielem w Mirachowie. Bratem Pauliny był ks. Marcin Meier, który w latach 1859 - 1882 był proboszczem parafii w Chmielnie. Z Mirachowa rodzina została przeniesiona do Goręczyna, gdzie Edmund otrzymał posadę pracę nauczyciela. Niestety Edmund zmarł 22 czerwca 1880 r. w wieku 41 lat, a w tym samym roku zmarł w Chmielnie dziadek Antoniego – Ignacy Andrzej. Pozostał więc Antoni, wraz z czworgiem rodzeństwa na wychowaniu samotnej matki. W latach 1877-1882 Antoni uczęszczał do słynnego wówczas progimnazjum biskupiego Collegium Marianum w Pelplinie. Następnie kontynuował naukę w Kościerzynie i gimnazjum w Chojnicach, gdzie wstąpił do tajnej organizacji filomackiej. W latach 1885-1889 Antoni kontynuował naukę w gimnazjum w Starogardzie Gdańskim, gdzie w 1889 r. złożył egzamin dojrzałości. Tam również był członkiem tajnej organizacji filomackiej.

Być może pod wpływem wuja ks. Marcina Meira, Antoni podjął studia filozoficzne i teologiczne na Uniwersytecie w Monastyrze (Münster), odbywając jednocześnie służbę wojskową. W 1890 r. Antoni powrócił do Pelplina i wstąpił do Seminarium Duchownego. Tu po czterech latach, w dniu 11 marca 1894 r., z rąk ks. biskupa Leona Rednera otrzymał święcenia kapłańskie.

Pierwszym miejscem pracy duszpasterskiej ks. Antoniego była parafia w Więcborku. Tu u boku ks. Karola Gronau ks. Antoni od 1894 r. pełnił ks. funkcję wikarego. Był tam także pierwszym przewodniczącym, założonego 13 stycznia 1895 r., Katolickiego Towarzystwa Ludowego. Z Więcborka ks. Antoni Kowalkowski został przeniesiony do Pucka w województwie pomorskim, gdzie pracował do lutego 1896 r. Kolejnym miejscem pracy duszpasterskiej ks. Antoniego Kowalkowskiego była parafia w Czersku w powiecie chojnickim. Jako wikary parafii w Czersku, ks. Antoni zaangażował się bardzo w budowę kaplicy w Rytlu, odległym od Czerska o 14 km, a położonym przy międzynarodowej drodze nr 22 prowadzącej z Berlina do ówczesnego Königsberg (dziś Kaliningrad) zwanej obecnie „Berlinką”. Był też jednocześnie współzałożycielem, wraz z Ignacym Klińskim i dr Bronisławem Zielińskim Towarzystwa Ludowego w Czersku.

Zgodę władz państwowych na budowę kościoła w Rytlu uzyskano 4 września 1889 r. Ks. Kowalkowski czynił liczne starania dla zebrania niezbędnych funduszy do budowy kaplicy. Pisał wiele apeli, które publikował w „Pielgrzymie” i „Gazecie Grudziądzkiej”. W efekcie udało się zebrać niezbędne środki na budowę drewnianej kaplicy, która została postawiona w 1899 r. Wówczas to 15 września 1899 r., jeszcze przed poświęceniem kaplicy, z parafii czerskiej wydzielono ośrodek duszpasterstwa (kurację), a jej pierwszym administratorem został przeniesiony do Rytla na stałe w dniu 1 października 1899 r. ks. Antoni Kowalkowski, dotychczasowy wikary w Czersku. Jednocześnie ks. Kowalkowski czynił dalsze starania o budowę kościoła pisząc wiele wielu apeli w polskiej prasie oraz liczne artykuły z cyklu „Dla Matki ukochanej”, dzięki którym w latach 1908 - 1912 spłynęły liczne darowizny, co pozwoliło na budowę murowanego kościoła.

Ks. Antoni Kowalkowski obejmując kuracje natychmiast przystąpił do zorganizowania życia religijnego w Rytlu, zakładając szereg stowarzyszeń i bractw kościelnych. Pierwszym z bractw było Apostolstwo Modlitwy. Kolejne to Bractwo Różańca, Dzieło Dziecięctwa Jezus, Dzieło Rozkrzewiania Wiary i Trzeci Zakon Św. Franciszka. Gdy ks. Antoni został oddelegowany do budowy kościoła w Rytlu natychmiast przystąpił do organizacji oddziału Towarzystwa Ludowego. W latach 1897-1932 ks. Antoni Kowalkowski był też członkiem Towarzystwa Naukowego w Toruniu. Już w 1903 roku ks. Kowalkowski został uznany przez władze pruskie za agitatora polskości, co zapewne znacznie utrudniało Mu wszelką działalność, czy też załatwianie spraw formalnych z władzami pruskimi. Objawem takich utrudnień było m.in. wstrzymywanie, pod byle pozorem, budowy kościoła w Rytlu. Powodem takiego traktowania ks. Antoniego była m.in. jego działalność w zakładanych organizacjach. Działał także ks. Antoni w Polskim Ruchu Wyborczym, będąc w 1912 roku członkiem Komitetu Powiatowego na powiat chojnicki. Ks. Antoni czynnie uczestniczył w działaniach mieszkańców mających na celu przejęcie władzy od Niemców, po ustaleniach Traktatu Wersalskiego. On to właśnie 31 stycznia 1920 roku przejął sołectwo od Niemca Kosanki. On też wygłosił mowę powitalną, gdy 30 stycznia 1920 roku do Rytla wkroczyły oddziały gen Józefa Hallera. Po odzyskaniu przez Polskę niepodległości świetlica parafialna była miejscem spotkań Katolickiego Stowarzyszenia Młodzieży działającego w Rytlu. Ks. Antoni był także zaangażowany w działalność Ligi Katolickiej.

W swej pracy duszpasterskiej ks. Antoni specjalnie troszczył się o wychowanie i naukę dzieci oraz młodzieży. Bardzo starannie przygotowywał dzieci do pierwszej Komunii św. To dla nich ułożył szereg pieśni kościelnych, które były zamieszczane głównie w pisemkach dla dzieci „Nasz Przewodnik” i „Mały Światek”. Dwie z jego pieśni ks. Antoniego zdobyły wielką popularność i weszły na trwałe do repertuaru pieśni kościelnej nie tylko w kraju. Pierwszą z nich była „Prośba dziecka” znana jako „Kiedyś, o Jezu, chodził po świecie”, a drugą „Pan Jezus już się zbliża”. Inne to „O Pani moja” z melodią ułożoną przez ks. Kowalkowskiego, „O Stanisławie młodzieńcu święty”, „Jezu Tobie żyję”, „Jezus, Maryja”, „Aniele Stróżu”.

Ks. Antoni pisał liczne artykuły do prasy lokalnej. Początkowo zamieszczane w „Pielgrzymie”, miały głównie na celu gromadzenie pieniędzy na rzecz budowy kościoła w Rytlu, ale pokazywały już Jego wielkie zdolności dziennikarskie. Ks. Antoni był także długoletnim współpracownikiem „Gościa Świątecznego” (dodatku do „Gazety Grudziądzkiej”). W latach 1908-1910 opublikował wiele artykułów, m.in. „Opis pielgrzymki do Lourdes” oraz cykl artykułów „Dla matki ukochanej” publikowany właśnie w „Gościu Świątecznym”.

Ksiądz Antoni szczególnie umiłował dzieci, poświęcając im wiele czasu nie tylko na naukę prawd wiary, ale i na wychowanie. To dla nich napisał i opublikował ośmiostronicową broszurkę „Pamiątka z Pierwszej Komunii Świętej”, którą wręczał w tym dniu każdemu dziecku ze swej parafii. Książeczka została wydana w drukarni „OSTOJA” S. A. w Poznaniu.

Dodać także należy, że podejmując pracę duszpasterską w Rytlu, ksiądz Antoni zapoczątkował prowadzenie kroniki parafialnej, oczywiście w języku polskim.

Zawsze jednak ks. Antoni pamiętał o swej rodzinie. Jego wcześnie owdowiała matka, gdy synowie się usamodzielnili, zamieszkała w Rytlu i tu znalazła opiekę aż do swej śmierci w 1923 roku. Pomagał też ks. Antoni swemu młodszemu bratu Bonifacemu, którego żona Rozalia zmarła w 1919 roku w Mirotkach podczas połogu, pozostawiając ojcowskiemu wychowaniu dziesięcioro dzieci. Dwóch synów Bonifacego, Bonifacy i Alfons mieszkało i wychowywało się w Rytlu. Pomoc ta możliwa była na pewno dzięki osobistej skromności ks. Antoniego i jego pogodzie ducha. Potwierdzeniem tej skromności i chęć pomocy innym jest też informacja jaką zapisał ks. Henryk Mross w biografii ks. Antoniego: Znaczne sumy przeznaczał na cele dobroczynne.

Ks. Antoni Kowalkowski zmarł nagle dnia 6 listopada 1932 roku w wieku 66 lat. Pogrzeb tego zasłużonego dla parafii proboszcza odbył się 10 listopada 1932 roku przy licznym udziale księży i parafian. Pochowany został na cmentarzu w Rytlu, który sam utworzył i wyświęcił, obok grobu swojej matki Pauliny. Założyciel rytelskiej parafii był jej administratorem ponad 33 lata.

W związku z organizowanymi uroczystościami 100-lecia powołania parafii, które przypadały w 1999 roku, dzięki staraniom ówczesnego proboszcza rytelskiej parafii ks. Gracjana Nagierskiego, kościół w Rytlu został w latach 1996-99 przepięknie odrestaurowany. To właśnie uroczystości stulecia dały impuls do napisania przeze mnie książki „Rytel. W stulecie Parafii”. W dniu 7 października 1999 roku odbyły się uroczystości stulecia parafii, podczas których wmurowano w kościele tablicę pamiątkową poświęconą pamięci ks. Antoniego Kowalkowskiego. Na tablicy napisano:

Budowniczemu kościoła w Rytlu, autorowi znanych pieśni

„Kiedyś o Jezu chodził po świecie” i „Pan Jezus już

się zbliża” księdzu Antoniemu Kowalkowskiemu w stulecie

istnienia parafii 1899 -1999, Wspólnota Parafialna”

Podstawowe źródła i literatura

1.Borzyszkowski Józef, Wielewskie Góry, Gdańsk 1986.

2.Kowalkowski Antoni Przewodnik dla użytku zwiedzających Kalwarię we Wielu, Pr. Zach.

3.Kowalkowski Krzysztof, Rodzina Kowalkowskich, Gdańsk 1999.

4.Kowalkowski Krzysztof, Rytel w stulecie parafii, Rytel 1999.

5.Kronika parafii w Rytlu zaprowadzona przez ks. Antoniego Kowalkowskiego.

6.Mross Henryk ks., Słownik biograficzny kapłanów diecezji chełmińskiej wyświęconych w latach 1821-1920 - Pelplin 1995.

7.Słownik biograficzny Pomorza Nadwiślańskiego T.2 - Gdańsk 1994.

Kaliska – gmina na północnym skraju Borów Tucholskich

2010-07-31T06:30:00.000-07:00

Referat wygłoszony podczas „II Spotkań Kultur Pogranicza – Borowiacy, Kociewiacy i Kaszubi KO-BOR-KA 2010” w Czersku w dniu 31 lipca 2010 r.

Gmina Kaliska znajduje się w zachodniej części powiatu starogardzkiego w województwie pomorskim. Położona jest w obrębie Pojezierza Starogardzkiego na północnym skraju Borów Tucholskich. Jest jedną z najdalej na zachód położoną gminą na Ziemi Kociewskiej. Dominuje tu krajobraz dolin i pagórków morenowych z licznymi jeziorami, ukształtowany przez lądolód skandynawski kilkadziesiąt tysięcy lat temu.

Lądolód zatrzymał się wówczas na linii przebiegającej m.in. przez Starą Kiszewę, Borzechowo, Skórcz. To on jest powodem tak słabych gruntów rolnych na terenie gminy i często występujących tu piasków, żwirów oraz licznych głazów i kamieni narzutowych. Gmina zajmuje obszar 110,5 km2 położony po dwóch stronach drogi krajowej 22 (tzw. berlinki) przebiegającej od granicy Niemiec przez Chojnice, Starogard, Elbląg do Kaliningradu. Liczne asfaltowe drogi powiatowe i gminne pozwoliły na organizację dobrze rozwiniętych przewozów komunikacją PKS. Przez gminę przebiega też linia kolejowa Piła - Tczew - Chojnice. Część południowa granica gminy ograniczona jest rzeką Wdą zwaną także Czarną Wodą.

W skład gminy wchodzi 8 wsi sołeckich, Bartel Wielki, Cieciorka, Czarne, Dąbrowa, Iwiczno, Kaliska, Piece, Studzienice, oraz wsie i osady do sołectw tych należących. Na terenie gminy znajdują się dwa kościoły parafialne, w Kaliskach i Piecach oraz kościół filialny w Płocicznie. Natomiast mieszkańcy sołectwa Czarne należą do parafii w Hucie Kalnej.

W gminie Kaliska wg stanu na dzień 31 grudnia 2007 r. mieszkało 5268 osób z czego 5162 zameldowane na pobyt stały. Gmina Kaliska graniczy z 6 gminami: od północy z gminą Stara Kiszewa w powiecie kościerskim, od wschodu z gminami Zblewo i Lubichowo, od południa z gminą Osieczna, od zachodu z miastem i gminą Czarna Woda, wszystkie w powiecie starogardzkim oraz gminą Czersk w powiecie chojnickim. Ponad 72% obszaru gminy to lasy stanowiące część Borów Tucholskich, położone na znacznie pofałdowanym terenie na poziomie od około 100 do 160 m n.p.m. Na części tych borów utworzono Obszar Chronionego Krajobrazu Borów Tucholskich, z którego 52299 ha znajduje się w obrębie powiatu starogardzkiego. Na terenie gminy Kaliska obszar ten zajmuje 7950 ha, z czego w rękach prywatnych jest 1306 ha. Są to głównie lasy sosnowe i sosnowo – świerkowe, które stanowią ok. 80% całego drzewostanu. Zachowały się jednak pozostałości po wielkim liściastym borze, a wśród nich prawie trzystuletni dąb koło siedziby dawnego leśnictwa Leśna Huta. Oś hydrograficzną tego obszaru stanowi rzeka Wda zwana też Czarną Wodą. Dodatkowym urozmaiceniem jest kanał Wdy i kompleks sztucznych łąk. Nad stanem lasów czuwają leśnicy z Nadleśnictwa Kaliska i leśniczówek, Cieciorka, Kamienna Karczma, Leśna Huta, Okoniny, Trzechowo oraz Nadleśnictwa Lubichowo obejmującego sołectwo Czarne, w południowej części gminy.

Wspomniana tu Wda stanowi atrakcyjny szlak kajakowy. Dużą atrakcję turystyczną stanowią także bardzo liczne jeziora, z których największe na terenie gminy jest Jezioro Trzechowskie o pow. 76,9 ha. Przez jezioro to przepływa potok Czerwona Struga wpływający do Czarnej Wody, dzięki czemu woda w jeziorze jest czysta i pozwala na wykorzystanie jeziora na organizacje kąpielisk. Kolejne jeziora nie są już tak duże, nie mniej należy je tu wymienić. Są to m.in. jeziora: Kazubskie, Smolnik, Głęboczek, Studzienickie, Gogolinek, Nierybno Wielkie (Duże), Nierybno Małe, Płociczno I, Płociczno II. W Kaliskach mieści się wiele instytucji i organizacji o zasięgu gminnym jak: Urząd Gminy, Samodzielny Publiczny Zakład Opieki Zdrowotnej, Gminny Ośrodek Pomocy Społecznej, Zespół Szkół Publicznych (gimnazjum i szkoła podstawowa), Samorządowe Przedszkole Publiczne, Gminny Ośrodek Kultury, Gminna Biblioteka Publiczna, Gminna Spółdzielnia „Samopomoc Chłopska”, Posterunek Policji, filia Banku Spółdzielczego w Skórczu, Urząd Pocztowy, OSP Kaliska. Ponadto ma tu swą siedzibę Nadleśnictwo Kaliska, obejmujące swym działaniem lasy także w przyległych gminach Czersk, Czarna Woda, Lubichowo, Zblewo i Stara Kiszewa.

Na terenie gminy zarejestrowanych jest ok. 250 przedsiębiorców, w przeważającej części prowadzących działalność usługową. Są to usługi: transportowe, leśne, remontowo-budowlane, stolarskie i przetwórstwa drewna, związane z obsługą pojazdów, informatyczne i doradztwa finansowego, a także typowo produkcyjne. Obszar gminy oferuje wiele interesujących miejsc wartych obejrzenia. W samych Kaliskach jest to osiedle robotnicze drewnianych domów mieszkalnych wybudowanych w latach 30., poewangelicki kościół z 1911 r., pomnik przyrody – wiekowy platan w okolicy dworca PKP. W Iwicznie, Izba Pamięci Izydora Gulgowskiego. W Piecach chata kociewska z podcieniem z 1885 r., kościół katolicki z 1913 r., rzeźba św. Jana Nepomucena z 1885 r. W Płocicznie poewangelicki kościół z 1911 r. i pozostałości po parku i ogrodzie założonym przez pastora Johannesa Mühlradta. Lasy, jeziora piękny krajobraz i interesujące miejsca przyczyniły się do powstania wielu prywatnych domów letniskowych, kilku ośrodków wczasowych, kwater agroturystycznych i pokoi gościnnych.

Właśnie tej gminie i jej historii została poświecona moja książka „Z dziejów gminy Kaliska oraz wsi do niej należących”. Książka przedstawia także historię dwóch parafii istniejących na terenie gminy, stowarzyszeń kościelnych oraz życiorysy duchownych w nich pracujących. Odrębny rozdział poświęcony jest historii wszystkich szkół, które tu istniały. Zaprezentowane są w niej biografie duchownych wywodzących się z parafii, osób urodzonych na terenie parafii, które zapisały się w historii Pomorza i Polski oraz listą ofiar II wojny światowej. Całość zakończona indeksem nazwisk i obszerną bibliografią Książka bogato ilustrowana mapami, fotografiami czarno-białymi i kolorowymi.

Sąsiedztwo Gminy Kaliska z gminą Czersk i powiatem chojnickim w skład której gmina Czersk wchodzi, powodowało wzajemne przenikanie się ludności i jej późniejszy wpływ na losy nowego miejsca zamieszkania. Przykładem takim może być skład rady sołeckiej w gminie wiejskiej Piece w 1929 r. Sołtysem został kupiec Jan Ossowski urodzony w 1891 r. w Miedznie, wówczas w powiecie chojnickim, a dziś w kościerskim, a pierwszym ławnikiem został inny Jan Ossowski (rzeźnik) urodzony w 1876 r. we wsi Struga na terenie dzisiejszej gminy Czersk.

Z niedalekiej Lubni pochodził ks. Konstantyn Kreft (urodzony 7 marca 1867 r.), proboszcz zblewski, który w 1911 r. był inicjatorem budowy kościoła w Piecach. W Wielu i Lubni przez dwa lata (1926-1928) pracował Leon Zaręba, który w nastepnych latach zamieszkał w Piecach, gdzie był m.in. organistą w Piecach. W tych samych Piecach Józef Mollin z Odrów przebudował w 1961 r. organy w kościele. Członkiem orkiestry Katolickiego Stowarzyszenia Młodzieży w Piecach był Bakhaus ze wsi Łąg w dzisiejszej gminie Czersk. Administrator parafii w Czersku w latach II wojny światowej ks. Jan (Johannes) Schulz pełnił także posługę w parafiach w Piecach, Łęgu i Zblewie. W latach 1970-1981 wikarym w Łęgu był ks. Kanonik Witold Szumiato, od 1 grudnia 1988 r. proboszcz parafii w Piecach. Przez krótki okres administratorem parafii w Rytlu w 1938 r. był ks. Józef Szczepański, który do Rytla przeszedł z parafii w Piecach.

   Warto w tym miejscu dodać, że brat ks. Antoniego Kowalkowskiego (proboszcza w Rytlu w latach 1897-1932), Bonifacy Kowalkowski był w latach 1901 – 1911 nauczycielem w Dąbrowie, a następnie do 1916 r. w Piecach, obie wsie w dzisiejszej gminie Kaliska. Najznamienitszą zaś osobą wywodzącą się z gminy Kaliska, która wywarła zapewne wpływ na mieszkańców nie tylko gminy Kaliska, ale znacznego obszaru Pomorza jest Izydor Gulgowski, urodzony 4 kwietnia 1874 r. w Iwiczne, założyciel Kaszubskiego Parku Etnograficznego we Wdzydzach Kiszewskich.
   Sąsiedztwo gmin powodowało, że realizowane były inwestycji obejmujących obszar obu gmin, jaką była np. budowa w latach 1818-1845 konnego traktu z Berlina do Królewca, przy którym prace na odcinku od Chojnic przez Starogard do Tczewa trwały w latach 1822-1828. Powstała wówczas szeroka na 5 metrów droga utwardzona tłuczniem, co nie tylko poprawiło jej jakość, ale dało pracę mieszkańcom okolicznych wsi. Wiosną 1828 r. pracowało przy jej budowie 1200 robotników. W latach 40. XIX wieku wybudowano kanał Wdy w celu nawodnienia łąki w okolicach dzisiejszego miasta Czarna Woda i przy robotach melioracyjnych pracę znalazło wielu mieszkańców okolicznych wsi. Kanał poprowadzono od rzeki Wdy (wychodzącej z jeziora Wdzydze), w okolicach Borska przez okolice Wojtala do Studzienic. Jak pisze Leonard Schenzel, w 1839 r. na zachód od Studzienic przystąpiono do wykonania prac melioracyjnych, które pozwoliły na nawodnienie terenów powstałych po wyrębie lasów. Uzyskano w ten sposób znaczne tereny, które od tego mogły być wykorzystane jako łąki i źródło pozyskania siana. Przyczyny podjęcia prac melioracyjnych oraz czas ich trwania w publikowanych opracowaniach i książkach podawane są różnie. W tym samym okresie powstał też m.in. Wielki Kanał Brdy i kanał Niechwaszcz.
   Podział administracyjny kraju był wielokrotnie zmieniany i w konsekwencji ostatecznie został ustalony w 1972 r., z późniejszą zmianą polegającą na znacznym zmniejszeniu ilości województw do 16, oraz odłączeniem się od gminy Kaliska w 1993 r. Czarnej Wody, która utworzyła gminę miejską.. Zmiany następowały także w granicach Nadleśnictw administrujących lasami na terenie obu gmin, ale do dziś nie pokrywają się one z granicami gmin. Kolejne łączenie poszczególnych nadleśnictw w coraz większe jednostki spowodowało, że do Nadleśnictwa Kaliska należą także tereny leżące w gminie Czersk, administrowane przez leśnictwa Uroża i Wojtal.

Rodzina Kowalkowskich.

2010-07-04T14:26:00.002-07:00

Kwartalnik Genealogiczny 1 (2) 2001

Wielcy ludzie ziemi tczewskiej. Ks. Alojzy Kowalkowski.

2010-07-04T14:22:00.000-07:00

Gazeta Tczewska. Tygodnik po-wiatowy.

Nowa Wieś. Zapomniany kościół

2010-04-01T14:49:00.000-07:00

Kurenda nr4-7 (106-109) kwiecień – lipiec 2007

Z dziejów Obozina cz. II

2010-04-01T13:00:00.000-07:00

Kociewski Magazyn Regionalny nr 2 (69)
Kwartalnik społeczno-kulturalny
Tczew
Kwiecień- maj- czerwiec, 2010

Z dziejów Obozina cz. I

2010-02-01T13:00:00.000-08:00

Kociewski Magazyn Regionalny nr 1 (68)
Kwartalnik społeczno-kulturalny
Tczew
styczeń - luty-marzec, 2010

Rąty – z dziejów wsi do 1939 r.

2010-02-01T12:59:00.000-08:00

Wieś sołecka Rąty, w gminie Somonino, położona jest 4 km na południowy – zachód od Somonina nad niewielkim jeziorem o tej samej nazwie. Pod względem przynależności parafialnej wieś należy do parafii w Goręczynie.

Nazwa wsi, w formie Ranci, po raz pierwszy wystąpiła w 1241 roku. Wówczas to Książe Sambor nadał kasztelanię goręczyńską, w skład której wchodziła m.in. wieś Rąty, biskupowi kujawskiemu. Jednak osadnictwo na terenie wsi istniało znacznie wcześniej, co potwierdza nekropolia kurhanowa z przełomu IX/X wieku. Prof. Edward Breza nazwę wsi wywodzi od nazwy osobowej Rąt, która pochodzi od imion złożonych zawierających w I członie niemiecki rzeczownik Rand – brzeg. W Polsce znane są także Rąty stanowiące część wsi w gminie Bodzechów w powiecie ostrowieckim.

W 1282 roku wieś Rąty powróciła we władanie Mściwoja II, ale już w dokumentach z 1291 roku wieś nazwana została Tranthe. Od roku 1311 Rąty, lokowane na prawie polskim, były własnością Zakonu Krzyżackiego i należały do wójtostwa tczewskiego, okręg kościerski. Przez wieś w tym okresie przebiegała droga wiodąca z Goręczyna do Grabowa.

W II połowie XVI wieku wieś nosiła nazwę Rotti. Trudno tu pisać o wsi, gdyż był folwark o powierzchni 9 łanów (ok. 151,2 ha), którego właścicielem był Piotr Pierzcha herbu Flądra. Ponadto przyległe 1,5 łana (ok. 25,2 ha) należało do Marcina Rembowskiego herbu Jelita. Majątek pod względem przynależności administracyjnej znajdował się w powiecie tczewskim, zaś pod względem przynależności kościelnej, katolicy należeli do parafii goręczyńskiej w dekanacie mirachowskim. Po utworzeniu pod koniec XVI wieku powiatu mirachowskiego, wydzielonego z powiatu tczewskiego, taryfy podatkowe z 1662 roku i 1682 roku zaliczają Rąty do powiatu mirachowskiego. Według wizytacji diecezjalnej Szaniawskiego z 1710 roku Rąty winny dawać na kościół w Goręczynie meszne (tacowe) w wysokości 8 korców żyta i tyleż owsa, ale od 15 lat mieszkańcy płacili tylko połowę. Trudno powiedzieć co było przyczyną tego stanu rzeczy, ale prawdopodobnie był to gospodarczy upadek folwarku, co nie pozwalało na spełnianie powinności wobec kościoła. W 1780 roku, jak pisze Marek Dzięcielski w książce „Dzieje ziemi mirachowskiej”, we wsi królewskiej Rąty wraz z Koszowatkami mieszkało 90 katolików. Oznaczałoby to że Rąty stanowiły własność, najpierw króla polskiego, a po rozbiorach, króla pruskiego.

W „Słowniku Geograficznym Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich” wydanym w 1890 roku, zapisano, że osada wiejska Rąty powstała z parcelacji folwarku należącego do Czapielska. Prawdopodobnie więc majątek w Rątach i Czaplach stanowił jeden organizm gospodarczy, przy czym folwark w Czaplach spełniał rolę wiodącą. Dalej zapisano tam, że w 1800 roku grunty folwarku w Rątach oddane zostały w wieczystą dzierżawę mieszkańcom folwarku, dając początek dzisiejszej wsi. Niemiecka nazwa wsi brzmiała wówczas Ronti.

W 1848 roku, według schematyzmu diecezji chełmińskiej, we wsi mieszkało tylko 4 katolików. Lecz schematyzm nie podawał ilości mieszkańców innych wyznań, a musiało ich być wielu, skoro w 1858 roku powstała tu szkoła ewangelicka, w której 1 nauczyciel uczył 65 dzieci. W 1867 roku we wsi mieszkało już 51 katolików, z czego 13 dzieci uczęszczających do szkoły i nie ustalona dziś ilość ewangelików. W 1869 roku we wsi było 21 gospodarstw, i 202 mieszkańców, z czego 158 ewangelików (należących do parafii w Szymbarku) i 44 katolików. W 1885 roku były 23 gospodarstwa, ale mieszkańców już tylko 143, w tym 43 katolików, 97 ewangelików i 3 innych wyznań. Wieś obsługiwana była przez pocztę w Hopach.

W 1890 roku Rąty miały 9 gospodarstw gburskich i 2 chłopskie, zajmowały obszar 285 ha (176 ornych i 32 łąk). W szkole ewangelickiej, do której uczęszcza 65 dzieci, uczy 1 nauczyciel. W 1904 roku w Rątach mieszkało 42 katolików i nie ustalona dziś ilość mieszkańców wyznania ewangelickiego, stanowiących zapewne większość mieszkańców wsi. Do szkoły, w której pracowali tylko nauczyciele ewangeliccy, uczęszczało 66 dzieci katolickich z Rąt i Sławkowa. Jednak większość uczniów szkoły, o nie znanej dziś ilość, stanowiły dzieci ewangelickie. Religii katolickiej uczył w szkole nauczyciel dochodzący z Goręczyna.

Interesująca jest informacja dotycząca strajków szkolnych w latach 1906/07 na Pomorzu, a związane ze szkołą w Rątach. Jak to opisuje w swojej książce „Pr. Stargard - Ein Bild der Heimat”, Leopold Schenzel, strajki wzięły swój początek właśnie w Rątach. Polski strajk szkolny 1906/07 zaczął się od tego, że we wsi Ronty okrąg Kartuzy, katolickiemu nauczycielowi Pawłowskiemu z Goręczyna pewnego dnia niektórzy uczniowie wręczyli oświadczenia rodziców, w których odmawiają uczestnictwa ich dzieci w lekcjach religii prowadzonych w języku niemieckim i jednocześnie wymagają udzielania lekcji tak jak do tej pory w języku polskim. Ta wiadomość szybko się rozeszła i spowodowała sprzeciw rozporządzeniu pruskiego zarządu szkolnictwa. Rozporządzenia z 1900 roku stwierdzało, że polskie lekcje religii mogą być na niektórych obszarach zamienione na niemieckie, jeżeli uczniowie wystarczająco rozumieją niemiecki. Strajk w Rątach rozpoczął się w lipcu 1906 roku, natomiast w pozostałych szkołach dopiero pod koniec października.

Po odzyskaniu przez Polskę niepodległości pierwszym nauczycielem szkoły w Rątach został Stanisław Szukalski. Po nim pracowali w szkole Antoni Wróbel, Stanisław Moś i wymieniana w kalendarzu nauczycielski w 1925 roku Eufrozyna Witkowska. W 1928 roku w Rątach mieszkało 160 osób z czego 131 było katolikami. Do szkoły dwuklasowej z 1 nauczycielem uczęszczało 55 dzieci polskich, wyłącznie katolickich. Właścicielem największego gospodarstwa we wsi o powierzchni 56 ha była Otylia Schlicht.

Ważniejsze źródła i literatura

Archiwum Państwowe w Gdańsku

1. Akta dot. ogólnie wsi Pomorskich – Sławki, sygn. akt 937/851,

Źródła drukowane.

1. Księga adresowa Polski (wraz z W.M. Gdańskiem) dla handlu, przemysłu, rzemiosła i rolnictwa, Warszawa 1929.

2. Mapy województwa pomorskiego w drugiej połowie XVI w. -M. Biskup, A. Tomczak -Roczniki Towarzystwa Naukowego w Toruniu za rok 1953, zeszyt 1 - Toruń 1955,

3. Paczkowski Józef, Spis lustracyj królewszczyzn ziem pruskich 1664 roku, Toruń 1938,

4. Schematismus der Geiftlichkeit des Bisthums von Culm für Jahr 1848, Culm 1848,

5. Schematismus des Bisthums von Culm, Pelplin 1867,

6. Schematismus Bistums Culm mit dem Bischofssitze in Pelplin 1904, Pelplin 1904,

7. Słownik Geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich - tom I do XV - Warszawa 1880 – 1902,

8. Spis miejscowości i rodów ziemiańskich województwa pomorskiego, Uniwersytet Jagielloński, Kraków 1925,

Literatura.

1. Borzyszkowski Józef, Z dziejów Goręczyna. 350 lat kościoła parafialnego, Gdańsk 1989,

2. Cmentarzysko ludności kultury pomorskiej w Rątach gmina Somonino, M. Fudziński, J. J. Gładykowska - Rzeczycka, Gdańsk 2000,

1. Diecezja chełmińska, zarys historyczno-statystyczny, Pelplin 1928,

3. Grzegorz Maksymilian, Pomorze Gdańskie pod rządami Zakonu krzyżackiego w latach 1308 – 1466, Bydgoszcz 1997,

4. Hildebrandt Augustyn, Wiadomości niektóre o dawniejszym archidyakonacie pomorskim a teraz znacznej części dyecezyi Chełmińskiej podane”, Pelplin 1865,

5. Historia Pomorza, pod redakcją G. Labudy, Poznań 1972,

6. Odyniec Wacław, Dzieje Prus Królewskich 1454 – 1772, Warszawa 1972,

7. Pradzieje ziemi kartuskiej, Kartuskie Zeszyty Historyczne – zeszyt 3, O. Florczak, M. Kochanowski, M. Fudziński, Kartuzy 1993,

8. Szulist Władysław, Przeszłość obecnych obszarów diecezji pelplińskiej do 1772 r., Pelplin 2000,

9. Śliwiński Błażej – Kasztelania goręczyńska, Pelplin 2001,

10. Tusk Ewa – Zarys dziejów Goręczyna – Goręczyno 2002,

11. Wartości Kaszubskich Pokoleń, Gmina Somonino - Praca Zbiorowa, Somonino 1995,

Artukuł ten ukazał się rownież on-line w periodyku Na Szlaku. Nr e-2 (236) - Czasopismo Polskiego Towarzystwa Turystycznego Krajoznawczego

Wrocław, www.naszlaku.pttk.pl

Ród Kowalkowskich z Malenina w parafii Miłobądz

2010-01-01T04:35:00.000-08:00

Nasze korzenie. Wokół poszukiwań genealogicznych rodzin pomorskich. tom II, Gdańsk 2010

Zmarł prof.zw. Stanisław Woyke

2009-12-17T23:21:00.000-08:00

Gazeta Tczewska (51/1025), 17.12.2009

Wyjątkowa fotografia sprzed 70 lat

2009-10-28T00:14:00.000-07:00

"Gazeta Tczewska" nr 44 (1018) z 29.10.2009 r.

Alojzy Gusowski.

2009-10-01T12:48:00.000-07:00

www.polishairforce.pl
Strona internetowa
Polskie Siły Powietrzne w II wojnie światowej
Październik 2008

Treść artykułu >>

Laskowice Pomorskie. Z dziejów wsi. (cz. II).

2009-09-21T12:58:00.000-07:00

Kociewski Magazyn Regionalny nr 4 (67)
Kwartalnik społeczno-kulturalny
Tczew,
Październik –listopad -grudzień 2009

Ojczyste szlaki. Ostrzyce. Z dziejów wsi do 1939 r.

2009-09-21T12:56:00.000-07:00

Na Szlaku.
Nr e-10 (232)
www.naszlaku.pttk.pl

Czasopismo Polskiego Towarzystwa Turystycznego Krajoznawczego
Wrocław
październik 2009

Laskowice Pomorskie. Z dziejów wsi. (cz. I).

2009-09-21T12:55:00.000-07:00

Kociewski Magazyn Regionalny nr 3 (66)
Kwartalnik społeczno-kulturalny
Tczew, Lipiec - sierpień - wrzesień 2009

Z dziejów Obozina

2009-07-13T12:54:00.001-07:00

Kociewiacy.PL
nr 2
Dwutygodnik kulturalno-społeczny
Starogard
13 lipca 2009

Obozin na przełomie 1772-1773

2009-07-13T12:54:00.000-07:00

Kociewiacy.PL
nr 2
Dwutygodnik kulturalno-społeczny
Starogard
13 lipca 2009

Tartak w Kaliskach. Jego historia i wpływ na rozwój wsi.

2009-07-01T12:47:00.000-07:00

Kociewski Magazyn Regionalny nr 3 (62)
Kwartalnik społeczno - kulturalny
Lipiec - sierpień - wrzesień 2008 Tczew

Każde pytanie rodzi następne

2009-06-29T12:52:00.000-07:00

Kociewiacy.PL
nr 1
Dwutygodnik kulturalno-społeczny
Starogard
29 czerwca 2009

Z dziejów Obozina.

2009-06-01T12:52:00.000-07:00

www.kociewiacy.pl
Strona internetowa
Czerwiec 2009
Starogard

Tczewski kościół w 1780 roku. cz. II.

2009-04-01T12:51:00.000-07:00

Kociewski Magazyn Regionalny nr 1 (65)
Kwartalnik społeczno - kulturalny
Tczew
Kwiecień- maj- czerwiec, 2009

Milczące kamienie.

2009-03-01T12:50:00.000-08:00

Pomerania nr 3 (418)
Miesięcznik społeczno-kulturalny,
Gdańsk Marzec 2009

Jak duży jest Tczew pod ziemią

2009-02-05T12:48:00.000-08:00

Gazeta Tczewska nr 6 (980)
Tygodnik lokalny
Tczew

5 luty 2009

Dzieje wsi Miłobądz.

2009-02-01T12:49:00.001-08:00

Gwary Polskie.
www.gwarypolskie.uw.edu.pl
Przewodnik Multimedialny. Zakład Historii Języka Polskiego i Dialektyki UW
Luty 2009
Warszawa

Dzieje wsi Mirotki.

2009-02-01T12:49:00.000-08:00

Gwary Polskie.
www.gwarypolskie.uw.edu.pl
Przewodnik Multimedialny. Zakład Historii Języka Polskiego i Dialektyki UW
Luty 2009
Warszawa

Tczewski kościół w 1780 roku. cz. I.

2009-01-01T12:51:00.000-08:00

Kociewski Magazyn Regionalny nr 1 (64)
Kwartalnik społeczno - kulturalny
Tczew
styczeń - luty-marzec, 2009

Czy warto jeszcze pisać monografie?

2008-07-09T12:45:00.000-07:00

Gazeta Kociewska nr 28 (952)
Tygodnik lokalny
9.07.2008
Starogard Gdański

Z dziejów wsi i parafii cz. XXIII. Mieszkańcy parafii, którzy zginęli w czasie okupacji.

2008-06-04T12:44:00.000-07:00

Gazeta Kociewska nr 23 (947)
Tygodnik lokalny
4.06.2008
Starogard Gdański

Z dziejów wsi i parafii cz. XXII. Wywodzą się z parafii Kokoszkowy

2008-05-28T12:43:00.000-07:00

Gazeta Kociewska nr 22 (946)
Tygodnik lokalny
28.05.2008
Starogard Gdański

Z dziejów wsi i parafii cz. XXI. Szkoła w Ciecholewach.

2008-05-14T12:42:00.000-07:00

Gazeta Kociewska nr 20 (944)
Tygodnik lokalny
14.05.2008
Starogard Gdański

Z dziejów wsi i parafii cz. XX. Szkolnictwo polskie i niemieckie.

2008-05-07T12:41:00.000-07:00

Gazeta Kociewska nr 19 (943)
Tygodnik lokalny
7.05.2008
Starogard Gdański

Jeszcze o oświacie. Z dziejów wsi i parafii cz. XIX.

2008-04-30T12:41:00.000-07:00

Gazeta Kociewska nr 18 (942)
Tygodnik lokalny
30.04.2008
Starogard Gdański

Z dziejów wsi i parafii cz. XVIII. Niemiecki sabotaż i szkolnictwo.

2008-04-23T12:40:00.000-07:00

Gazeta Kociewska nr 17 (941)
Tygodnik lokalny
23.04.2008
Starogard Gdański

Z dziejów wsi i parafii cz. XVII. Żabno.

2008-04-16T12:40:00.000-07:00

Gazeta Kociewska nr 16 (940)
Tygodnik lokalny
16.04.2008
Starogard Gdański

Z dziejów wsi i parafii cz. XVI. Linowiec i Żabno

2008-04-09T12:39:00.000-07:00

Gazeta Kociewska nr 15 (939)
Tygodnik lokalny
9.04.2008
Starogard Gdański

Czechowo czy Trzechowo

2008-04-01T12:44:00.000-07:00

Kociewski Magazyn Regionalny nr 2 (61)
Kwartalnik społeczno - kulturalny
Kwiecień – maj - czerwiec 2008
Tczew

Z dziejów wsi i parafii cz. XV.

2008-03-26T12:38:00.000-07:00

Gazeta Kociewska nr 13 (937)
Tygodnik lokalny
26.03.2008
Starogard Gdański

Z dziejów wsi i parafii cz. XIV. Jeszcze o Linowcu.

2008-03-20T12:37:00.000-07:00

Gazeta Kociewska nr 12 (932)
Tygodnik lokalny
20.03.2008
Starogard Gdański

Z dziejów wsi i parafii cz. XIII. Ciecholewy i Linowiec.

2008-03-12T12:36:00.000-07:00

Gazeta Kociewska nr 11 (871)
Tygodnik lokalny
12.03.2008
Starogard Gdański

Z dziejów wsi i parafii cz. XII. Z dziejów wsi należących do parafii.

2008-03-05T12:35:00.000-08:00

Gazeta Kociewska nr 10 (870)
Tygodnik lokalny
5.03.2008
Starogard Gdański

Z dziejów wsi i parafii cz. XI. Z dziejów parafii i kościoła.

2008-02-27T12:34:00.000-08:00

Gazeta Kociewska nr 9 (869)
Tygodnik lokalny
27.02.2008
Starogard Gdański

Z dziejów wsi i parafii cz. X. Z dziejów parafii i kościoła.

2008-02-20T12:34:00.000-08:00

Gazeta Kociewska nr 8 (868)
Tygodnik lokalny
20.02.2008
Starogard Gdański

Kokoszkowy. Z dziejów wsi i parafii cz. IX. Jeszcze o kościele pw. św. Barbary.

2008-02-13T12:33:00.000-08:00

Gazeta Kociewska nr 7 (867)
Tygodnik lokalny
13.02.2008
Starogard Gdański

Z dziejów wsi i parafii cz. VIII. Z dziejów parafii i kościoła.

2008-02-06T12:31:00.000-08:00

Gazeta Kociewska nr 6 (866)
Tygodnik lokalny
6.02.2008
Starogard Gdański

Z dziejów wsi i parafii cz. VII. Po odzyskaniu niepodległości.

2008-01-30T12:31:00.000-08:00

Gazeta Kociewska nr 5 (865)
Tygodnik lokalny
30.01.2008
Starogard Gdański

Z dziejów wsi i parafii cz. VI. Po odzyskaniu niepodległości.

2008-01-23T12:29:00.000-08:00

Gazeta Kociewska nr 4 (864)
Tygodnik lokalny
23.01.2008
Starogard Gdański

Z dziejów wsi i parafii cz. V. Po odzyskaniu niepodległości.

2008-01-16T12:28:00.000-08:00

Gazeta Kociewska nr 3 (863), 16.01.2008 Starogard Gdański

Kokoszkowy. Z dziejów wsi i parafii cz. IV. Pod pruskim zaborem.

2008-01-09T12:27:00.000-08:00

Gazeta Kociewska nr 2, (862), 9.01.2008 Starogard Gdański

Kokoszkowy. Z dziejów wsi i parafii cz. III. Pod krzyżackim panowaniem.

2008-01-02T12:26:00.000-08:00

Gazeta Kociewska nr 1, (861), 2.01.2008 Starogard Gdański

Tartaki w Kaliskach – ich historia i wpływ na rozwój wsi.

2008-01-01T12:46:00.000-08:00

Wydane w "Dzieje wsi pomorskiej"
VII Międzynarodowa konferencja naukowa.
Dygowo – Szczecin - Pruszcz Gdański 2008

Zreferowane w Kłopotowie gm. Dygowo 17.05.2008r

Opublikowane również w Kociewskim Magazynie Regionalnym

Pelplinianie w Buffalo w USA

2008-01-01T12:38:00.000-08:00

Kociewski Magazyn Regionalny nr 1 (60)
Kwartalnik społeczno - kulturalny
styczeń – luty -marzec 2008
Tczew

Połom - zaginiona wieś kociewska

2008-01-01T06:46:00.000-08:00

Nadwiślański Rocznik Historyczno-Społeczny,
tom II, rok 2008-2009. Sopot 2010

Historia Kociewia Z dziejów wsi i parafii (I)

2007-12-19T12:23:00.000-08:00

Gazeta Kociewska nr 51, 19.12.2007 Starogard Gdański

Z dziejów wsi i parafii cz. II

2007-12-07T12:25:00.000-08:00

Gazeta Kociewska nr 52, 7.12.2007 Starogard Gdański

Zmiana nazw wsi w powiecie tczewskim

2007-10-01T12:22:00.000-07:00

Kociewski Magazyn Regionalny nr 4 (59), październik – listopad -grudzień 2007

Tczew

Wernikowscy – nieznany ród szlachecki na Kociewiu

2007-07-01T14:50:00.000-07:00

Kociewski Magazyn Regionalny nr 3 (58) lipiec, sierpień, wrzesień 2007

Zapomniany kościół

2007-04-01T04:46:00.000-07:00

Kurenda nr 4-7 (106-109) 26kwiecień-lipiec 2007

My Grandmother was Named Fortuna (Moja babka nazywała się Fortuna)

2007-03-01T14:49:00.000-08:00

Newsletter. Polish Genealogical Society of Minesota nr 1, volume 15 wiosna 2007

Zanim Pelplin stał się miastem

2007-03-01T14:48:00.000-08:00

Informator Pelpliński Pismo samorządowe marzec 2007

Dęby Napoleona

2006-12-01T14:47:00.001-08:00

Naji Gòchë nr 6/2006 - 1/2007 (32/33) zima 2006/7

Edmund i Alojzy Kowalkowscy

2006-12-01T14:47:00.000-08:00

Naji Gòchë nr 6/2006 - 1/2007 (32/33) zima 2006/7

Złote drzwi

2006-10-24T14:46:00.000-07:00

Gazeta Kartuska nr 43 (821) 24.10.2006

Moja babka nazywała się Fortuna.

2006-10-11T14:46:00.000-07:00

Gazeta Kociewska nr 41/863 11.10.2006

Z księgi adresowej

2006-07-04T14:44:00.000-07:00

Kociewski Magazyn Regionalny nr 2 (55) kwiecień – maj - czerwiec 2006

Alojzy Paweł Gusowski (1916-1942) cz. II

2006-05-17T14:43:00.000-07:00

Gazeta Kociewska nr 20/842 17 maj 2006

Alojzy Paweł Gusowski (1916-1942) cz. I

2006-05-10T14:43:00.000-07:00

Gazeta Kociewska nr 19/841 10 maj 2006

Ostrzyce. Z dziejów wsi.

2006-04-25T14:42:00.000-07:00

Gazeta Kartuska nr 17 (795) 25 kwietnia 2006

Starkowa Huta. Z dziejów wsi do 1939 roku.

2006-03-01T14:42:00.000-08:00

Gazeta Kartuska nr 12 (790) marca 2006

Ksiądz – patriota, kompozytor

2006-03-01T14:41:00.001-08:00

Gazeta Kociewska nr 9/831 1.03.2006

Elżbietanki z Kaszub i Kociewia

2006-03-01T14:41:00.000-08:00

Pomerania 3 (385) marzec 2006

Ze Starogardu do Norwegii. Jubileusz s. Lucentii Kowalkowskiej

2006-02-22T14:40:00.000-08:00

Gazeta Kociewska nr 8/830 22.02.2006

Rąty. Z dziejów wsi do 1939 roku.

2006-01-10T14:39:00.000-08:00

Gazeta Kartuska nr 2 10.01.2006

Nadal pracujemy nad książką ...

2006-01-01T14:40:00.000-08:00

Kaliski Goniec nr 1 (31) styczeń 2006

III Kongres Kociewski Starogard – Nowe – Świecie – Tczew 20 – 22 Październik 2005 roku

2006-01-01T00:00:00.000-08:00

Ziemia Gdańska. Rocznik Krajoznawczy PTTK. Rok IV Gdańsk 2006

Ks. Alojzy Franciszek Kowalkowski (1905-1986) cz. I

2005-11-09T14:38:00.000-08:00

Gazeta Kociewska nr 45/815 9.11.2005

Nadal pracujemy nad książką ...

2005-11-01T14:39:00.000-08:00

Kaliski Goniec nr 30/05 listopad / grudzień 2005

Ramleje. Z dziejów wsi do 1939 roku.

2005-10-04T14:35:00.000-07:00

Gazeta Kartuska nr 40 (766) 4 października 2005

Z dziejów naszej gminy. Kaliska.

2005-10-01T14:37:00.000-07:00

Kaliski Goniec nr 29/05 październik 2005

Kręgski Młyn

2005-09-23T14:37:00.000-07:00

Trzebiatowscy, część V, III Piknik Rodzin Trzebiatowskich. 23-25 września 2005 Mielno

Handel, przemysł, rzemiosło i własność ziemska w 1928 r. we wsiach dzisiejszej gminy Starogard Gdański, cz. II

2005-08-26T14:35:00.000-07:00

Kurenda nr 8-9 (86-87) 26 sierpień-wrzesień 2005

Sławki. Szkice z dziejów wsi do 1939 roku (cz. 2).

2005-08-02T14:34:00.000-07:00

Gazeta Kartuska nr 31 26 2 sierpnia 2005

Sławki. Szkice z dziejów wsi do 1939 roku (cz. 1).

2005-07-26T14:34:00.000-07:00

Gazeta Kartuska nr 30 26 lipca 2005

Kociewska emigracja w Nowej Zelandii

2005-07-01T14:36:00.000-07:00

Kociewski Magazyn Regionalny nr 3 (50) lipiec-wrzesień 2005

Dawny kościół w Zblewie

2005-05-01T14:33:00.000-07:00

Kurier Zblewski maj 2005